“Şanghay İş Birliği Örgütü Açısından İran–ABD ve Rusya–Ukrayna Çatışmalarının Olası Riskleri: Bu bağlamda Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın Çok Boyutlu Dış Politikasının Önemi”
Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), 15 Haziran 2001 tarihinde güvenlik merkezli bir bölgesel yapı olarak kurulmuş olsa da günümüzde Avrasya’nın jeopolitik ve jeoekonomik platformlarından birisi hâline dönüştüğü görülmektedir. Örgüt başlarda “Şanghay Beşlisi” ve Şanghay Paktı olarak anılmıştır. Bu bağlamda örgüt başlarda Çin ve Rusya’nın kurucu ortaklığı üzerine inşa edilmiş ama İran’ın tam üyeliği ve Belarus’un katılımıyla daha da geniş bir stratejik ağ dönüşmüştür. Bununla birlikte ŞİÖ’nün temel karakteri, NATO benzeri kolektif savunma örgütü olmaktan ziyade; güvenlik, ekonomik iş birliği, ulaştırma ve bölgesel istikrarı önceleyen esnek bir iş birliği mekanizması olarak kendini göstermektir.
Bugün ŞİÖ’nün karşı karşıya bulunduğu en önemli sınamalardan ikisi ise hiç şüphesiz ki Rusya-Ukrayna savaşı ile İran ve ABD arasındaki savaştır. Her iki savaşta örgütün geleceği açısından önemli riskleri beraberinde getirmektedir.
Şanghay İşbirliği Örgütü’nün Ağırlık Merkezi Çin’dir.
Günümüzde ŞİÖ içerisinde askerî açıdan Rusya önemli bir aktör olmaya devam etse de ekonomik kapasite, yatırım hacmi, ticaret, teknoloji ve finansman bakımından belirleyici güç hiç şüphesiz ki Çin’dir. Özellikle (Bir Kuşak Bir Yol) Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Türkistan (Orta Asya) ülkelerine yaptığı altyapı yatırımları, Çin’i örgütün ekonomik lokomotifi hâline getirmiştir. Pekin açısından ŞİÖ’nün temel işlevinin Batı ile doğrudan askeri rekabet yürütmekten ziyade bölgede istikrarı koruyarak ticaret koridorlarının güvenliğini sağlamak olarak algılandığı ortadır.
Dolayısıyla Çin için ŞİÖ;
- güvenli ulaştırma koridorları
- güvenli ihracat
- enerji arz güvenliği (Çin’in üretim kapasitesi için gerekli olan)
- sınır güvenliği
- ekonomik entegrasyon,
- dolar bağımlılığı azaltarak dolar dışı ticaret mekanizmalarının geliştirilmesidir.
Tüm bunlardan dolayı da Çin’in için örgütün askeri blok görünümüne dönüşmesi ve çatışma kültürünün oluşması olumlu bir etki oluşturmayacaktır. Tabi ki bu durum Çin’in enerji kaynaklarından birisi olan İran’a yapılacak müdahaleler bu durumun kaderini önemli ölçüde belirleyecek gibi görülmektedir.
Çin’in Rusya ve İran’a Yaklaşımı
Çin’in, Rusya ve İran ile stratejik bir ortaklık yürüttüğü ortadır. Ancak bu ortaklık “sınırsız askeri ittifak” anlamına da gelmediği gözlemlenmektedir.
Çin için Rusya;
- enerji güvenliği,
- ABD’yi dengeleme,
- Avrasya güvenliği bakımından önemli bir ortaklık
İran ise;
- Basra Körfezi,
- ABD’yi dengeleme
- Orta Doğu enerji kaynakları olarak algılandığı anlaşılmaktadır.
Bunlar göz önüne alındığında Çin’in dış politika anlayışının son derece faydacı ve üretim kapasitesini pazarlama üzerine kurduğu gözlemlenmektedir. Çin, Rusya ve İran ile ilişkilerini geliştirirken aynı zamanda Avrupa Birliği ve ABD ile olan ticaretini de koruyarak genişletmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda bakıldığında ise Çin’in ihracatının önemli bir bölümü hâlen Batı pazarlarına bağlı olduğu Pekin’in doğrudan bir küresel savaşa girmesi kendi ekonomik çıkarlarına aykırı olduğu gözlemlenmektedir.
Çin, Rusya ya da İran İçin Doğrudan ABD ile Savaşa Girer mi?
Çin’in ekonomi odaklı dış politikasına bakıldığında böyle bir ihtimalin oldukça düşük olduğu ortadadır. Ayrıca Çin’in dış ticaretinin büyük oranını refah seviyesi yüksek olan ABD gibi ülkeler yaptığı göz önüne alındığında;
- Çin ekonomik yaptırımlardan kaçınmayı,
- ikincil odaklı yaptırımları minimize etmeyi,
- uluslararası ticaretini korumayı,
- krizlerde diplomatik çözümü desteklemeyi tercih ettiği ve bu politikayı sürdürmeye çalışacağı anlaşılmaktadır. Her ne kadar İran-ABD savaşında İran’a savunma alanında destek verse de, bunu ABD ile doğrudan çatışmaya girmeden, bölgedeki mevcut rejim ve istikrarı koruyarak, vekâlet unsurları üzerinden ve enerji başta olmak üzere stratejik çıkarları karşılığında bir destek modeliyle yürüttüğü görülmektedir.
Rusya-Ukrayna savaşında ise Çin’in, Rusya’yı tamamen yalnız bırakmayarak ve fakat doğrudan da bir askeri müdahaleden kaçındığı gözlemlenmektedir.
İran-ABD ve Rusya-Ukrayna Çatışmalarının ŞİÖ Açısından Olası Riskleri
Hiç şüphesiz ki devam eden Rusya – Ukrayna savaşı ile İran – ABD savaşı ŞİÖ açısından çok boyutlu riskler de oluşturabilir.
- En önemli risklerden bir tanesi ŞİÖ’nün “Batı karşıtı askeri blok” olarak algılanması olabilir. Bu durum ŞİÖ üyeleri ile Avrupa ve ABD arasındaki ekonomik ilişkileri olumsuz etkileyebilir.
- Diğer bir risk ise aslından Çin için en önemli risklerden bir tanesi, Çin ile Avrupa arasındaki ulaştırma koridorlarının zarar görmesidir. Dahası İran ile ABD arasında daha şiddetlenecek bir savaşın Orta Koridor ve Güney koridoru da olumsuz bir şekilde etkileye bileceği ve dahası Çin için enerji çeşitliliği konusunda da bir sorun teşkil edeceği ortadır.
- Diğer bir risk ise enerji piyasalarındaki dalgalanmalardır. Petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki aşırı bir şekilde dalgalanması özellikle bu alanda ithalatçı ŞİÖ ülkeleri üzerinde baskı oluşturabilir.
- Diğer ve önemli bir risk ise yaptırımların genişlemesidir. Rusya ve İran’a yönelik yeni finansal yaptırımlar, ŞİÖ içindeki bankacılık ve ödeme sistemlerinin uluslararası finans piyasalarına erişimini zorlaştırabilir.
Tüm bunlarla birlikte ŞİÖ ülkeleri dünya ticaret yollarının önemli bir bölümünü kontrol etmektedir. Bundan dolayı da uzun sürecek savaşlar;
- lojistik maliyetlerini artırabilir
- sigorta giderlerini yükseltebilir
- bölgeye yapılacak yatırımcı güvenini azaltabilir
- enerji fiyatlarında belirsizlik oluşturabilir
- bölge turizmi açısından olumsuz etkiler oluşturabilir.
Başka bir olumsuz etki ise Çin’in Avrupa’ya uzanan demiryolu koridorlarının önemli bir kısmının Rusya üzerinden geçmesidir. Çin bu durumu baypas etmek ve ulaşım yollarını çeşitlendirmek için Orta Koridora verdiği önemi artırarak bölgeye alt yapı yatırımlarını hızlandırsa da ABD ve İran savaşı Orta Koridor üzerinde güvenlik riski oluşturarak koridorun güvenliğini olumsuz yönde etkileyebilir.
Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın Çok Boyutlu Dış Politikası ve ŞİÖ’nün Geleceği
ŞİÖ içerisinde en dikkat çekici aktörler arasında hiç şüphesiz ki Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan yer almaktadır. Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın son dönemlerde Türk Dünyası başta olmak üzere ABD, Avrupa Birliği, Çin, Rusya ve Körfez Ülkeleri gibi ülkelerle ilişkilerini ileri düzeye çekerek tek kutuplu bir dış politika yerine “çok boyutlu bir dış politika” anlayışını benimsedikleri görülmektedir. Bu yaklaşım sayesinde bu ülkeler aynı anda;
- Çin ile Kuşak ve Yol projelerinde,
- Rusya ile güvenlik alanı başta olmak üzere çeşitli ekonomik alanlarda
- Avrupa Birliği ile enerji ve yatırım alanlarında,
- ABD ile ekonomik ve stratejik iş birliği alanlarında aktif olduğu gözlemlenmektedir.
Bu ülkeler aynı zamanda Türk Devletleri Teşkilatı içerisinde ise Türk dünyasının bölgenin tamamını temsil edecek şekilde bütünleşmesinde önemli aktörler olarak ön çıkmaktadır. Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın bu denge politikası farklı güç merkezleriyle eş zamanlı ilişkiler kurmasını sağlayan “çok katmanlı dengeleme” modeli olarak da değerlendirilebilir.
Bu nedenle Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan, ŞİÖ’nün yalnızca Çin ve Rusya eksenli bir güvenlik örgütü olarak algılanmasını engelleyebilecek önemli bir aktördür.
Keza Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın Batı ile sürdürdüğü yapıcı ilişkiler, Avrupa Birliği ile enerji ortaklığı, ABD ile ekonomik iş birliği, Türk Devletleri Teşkilatı içindeki etkin konumları, ŞİÖ’nün askeri odaklı değil de uluslararası sistemde ekonomiyi önceleyen daha kapsayıcı bir platform olarak görülmesine katkı sağlayabilir.
Ayrıca Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın taraflar arasında diyalog ve güven artırıcı diplomasiye verdiği önem de göz önüne alındığında ŞİÖ’nün kriz yönetimi kapasitesini güçlendirebilir ve bu sayede ŞİÖ için Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın çok yönlü dış politikası önemli bir avantaj haline gelebilir. Tüm bunlarla birlikte yine Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın çok yönlü diplomatik yaklaşımı, Çin ile Batı, Rusya ile AB, İran ile ABD iletişim kanallarının açık tutulmasına da katkı sağlayabilir.
Sonuç olarak;
İran-ABD gerilimi ile Rusya-Ukrayna savaşı, ŞİÖ’nün güvenlik ve ekonomik gündemini doğrudan etkileyebilme durumunu ortaya koymaktadır. Ancak örgütün geleceğini belirleyecek temel unsurun örgütün ağırlık merkezi olan Çin’in çatışmaları askeri ittifaka dönüştürmeden ekonomik entegrasyon ve bölgesel istikrar ekseninde yönetme isteğini de bağlı olduğu ortadadır.
Pekin’in ulusal çıkarları doğrultusunda mevcut stratejisinin, Rusya ve İran’ı tamamen yalnız bırakmadan; aynı zamanda ABD ve Avrupa ile doğrudan çatışmadan kaçınmak üzerine kurulduğu gözlemlenmekle birlikte Rusya’nın bakış açısının da örgütün geleceğini belirleyeceği açıkça görülmektedir.
Bu çerçevede ŞİÖ’nün geleceğinin belirleyecek ana unsurlardan birsinin de Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın çok boyutlu dış politikasının, ŞİÖ’nün uluslararası meşruiyetini güçlendiren en önemli denge unsurlarından birisi olarak okunabilir. Bu bağlamda gelecekte örgütün başarısının da örgütün üyelerinin çatışmacı söylemler yerine Özbekistan’ın, Kazakistan’ın ve Kırgızistan’ın temsil ettiği dengeli ve çok yönlü diplomasi anlayışını ne ölçüde benimseyip benimsemeyeceği ile doğrudan ilişkili olduğu öngörülebilir.
UZBEKİSTAN, KAZAKHSTAN, AND KYRGYZSTAN’S MULTİDİMENSİONAL FOREİGN POLİCY AND THE FUTURE OF THE SHANGHAİ COOPERATİON ORGANİSATİON
“Potential Risks of the Iran–US and Russia–Ukraine Conflicts from the Perspective of the Shanghai Cooperation Organisation: The Importance of the Multidimensional Foreign Policy of Uzbekistan, Kazakhstan and Kyrgyzstan”
Although the Shanghai Cooperation Organisation (SCO) was established on 15 June 2001 as a security-oriented regional structure, it is observed that it has evolved into one of Eurasia’s geopolitical and geoeconomic platforms today. The organisation was initially referred to as the “Shanghai Five” and the Shanghai Pact. In this context, the organisation was initially built upon the founding partnership of China and Russia, but with the full membership of Iran and the participation of Belarus, it has transformed into a broader strategic network. However, the fundamental character of the SCO manifests itself not as a collective defence organisation similar to NATO, but rather as a flexible cooperation mechanism that prioritises security, economic cooperation, transportation and regional stability.
Today, two of the most important challenges facing the SCO are undoubtedly the Russia–Ukraine war and the war between Iran and the United States. Both wars also bring significant risks for the future of the organisation.
China is the Centre of Gravity of the Shanghai Cooperation Organisation
Although Russia continues to be an important actor within the SCO from a military perspective today, China is undoubtedly the decisive power in terms of economic capacity, investment volume, trade, technology and financing. In particular, its infrastructure investments in the Turkestan (Central Asian) countries within the framework of the Belt and Road Initiative have made China the economic locomotive of the organisation. From Beijing’s perspective, it is clear that the fundamental function of the SCO is perceived as ensuring the security of trade corridors by maintaining stability in the region, rather than engaging in direct military competition with the West.
Therefore, for China, the SCO is;
- safe transportation corridors
- secure exports
- energy supply security (which is necessary for China’s production capacity)
- border security
- economic integration,
- the development of non-dollar trade mechanisms by reducing dependence on the dollar.
For all these reasons, the transformation of the organisation into a military bloc and the emergence of a culture of conflict will not have a positive effect for China. Of course, it seems that interventions against Iran, which is one of China’s energy sources, will significantly determine the fate of this situation.
China’s Approach to Russia and Iran
It is clear that China is pursuing a strategic partnership with Russia and Iran. However, it is also observed that this partnership does not mean an “unlimited military alliance.”
For China, Russia is;
- energy security,
- balancing the US,
- an important partnership in terms of Eurasian security.
Iran, on the other hand, is understood to be perceived as;
- the Persian Gulf,
- balancing the US,
- Middle Eastern energy resources.
When these are taken into consideration, it is observed that China’s foreign policy understanding is highly pragmatic and built around marketing its production capacity. While developing its relations with Russia and Iran, China is also trying to maintain and expand its trade with the European Union and the US. From this perspective, it is observed that a significant portion of China’s exports is still dependent on Western markets and that Beijing’s directly entering a global war would be contrary to its own economic interests.
Would China Enter a Direct War with the US for Russia or Iran?
Considering China’s economy-oriented foreign policy, it is clear that such a possibility is quite low. In addition, given that a large proportion of China’s foreign trade is conducted with countries such as the US, which have a high level of prosperity;
- China prefers to avoid economic sanctions,
- minimise secondary-oriented sanctions,
- protect its international trade,
- support diplomatic solutions in crises, and it is understood that it will try to maintain this policy.
Although China provides support to Iran in the defence field during the Iran–US war, it is observed that it carries this out without entering into direct conflict with the US, by preserving the existing regime and stability in the region, through proxy elements and through a model of support in return for its strategic interests, particularly energy.
In the Russia–Ukraine war, on the other hand, it is observed that China does not completely leave Russia alone, but at the same time avoids direct military intervention.
Potential Risks of the Iran–US and Russia–Ukraine Conflicts from the Perspective of the SCO
Undoubtedly, the ongoing Russia–Ukraine war and the Iran–US war may also create multidimensional risks for the SCO.
- One of the most important risks may be the SCO being perceived as an “anti-Western military bloc.” This situation may negatively affect the economic relations between SCO members and Europe and the US.
- Another risk, and in fact one of the most important risks for China, is the damage to the transportation corridors between China and Europe. Moreover, it is clear that a war between Iran and the US that becomes more intense may also negatively affect the Middle Corridor and the Southern Corridor, and furthermore, may constitute a problem for China in terms of energy diversification.
- Another risk is fluctuations in energy markets. Excessive fluctuations in oil and natural gas prices may create pressure particularly on SCO countries that are importers in this field.
- Another and important risk is the expansion of sanctions. New financial sanctions against Russia and Iran may make it more difficult for banking and payment systems within the SCO to access international financial markets.
Along with all these, SCO countries control an important part of the world’s trade routes. Therefore, prolonged wars may;
- increase logistics costs
- increase insurance expenses
- reduce investor confidence in investments to be made in the region
- create uncertainty in energy prices
- create negative effects in terms of regional tourism.
Another negative effect is that a significant portion of China’s railway corridors extending to Europe passes through Russia. Although China has increased the importance it attaches to the Middle Corridor and accelerated infrastructure investments in the region in order to bypass this situation and diversify transportation routes, the US–Iran war may create a security risk along the Middle Corridor and negatively affect the security of the corridor.
Uzbekistan’s, Kazakhstan’s and Kyrgyzstan’s Multidimensional Foreign Policy and the Future of the SCO
Among the most notable actors within the SCO are undoubtedly Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan. In recent years, it has been observed that Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan have adopted a ‘multidimensional foreign policy’ approach rather than a unidimensional foreign policy by advancing their relations with the Turkic World in particular, as well as with countries and actors such as the United States, the European Union, China, Russia, and the Gulf countries. Thanks to this approach, these countries are simultaneously observed to be active:
- with China in the Belt and Road projects,
- with Russia, particularly in the field of security, as well as in various economic areas,
- with the European Union in the fields of energy and investment,
- with the United States in the fields of economic and strategic cooperation.
As these countries are also members of the Organization of Turkic States, they stand out as important actors in the integration of the Turkic World in a manner that would represent the entire region. The balancing policy pursued by Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan can also be regarded as a ‘multi-layered balancing’ model that enables them to establish simultaneous relations with different centers of power.
For this reason, Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan are important actors that can prevent the SCO from being perceived merely as a China- and Russia-oriented security organization.
Likewise, the constructive relations maintained by Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan with the West, their energy partnership with the European Union, their economic cooperation with the United States, and their influential positions within the Organization of Turkic States may contribute to the SCO being perceived not as a militarily focused organization, but rather as a more inclusive platform that prioritizes the economy within the international system.
Furthermore, considering the importance that Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan attach to dialogue among the parties and confidence-building diplomacy, this may strengthen the SCO’s crisis-management capacity, and in this way, the multidimensional foreign policy of Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan may become an important advantage for the SCO.
Alongside all of these factors, the multidimensional diplomatic approach of Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan may also contribute to keeping communication channels open between China and the West, Russia and the European Union, and Iran and the United States.
In conclusion;
The Iran-US tensions and the Russia-Ukraine war demonstrate that they can directly affect the SCO’s security and economic agenda. However, it is observed that the key factor that will determine the future of the organization depends on whether China, as the center of gravity of the organization, is willing to manage these conflicts along the lines of economic integration and regional stability without turning the organization into a military alliance.
Although it is observed that, in line with its national interests, Beijing’s current strategy is based on avoiding direct confrontation with the United States and Europe while not completely abandoning Russia and Iran, it is also evident that Russia’s perspective will determine the future of the organization.
Within this framework, it can be argued that one of the main factors that will determine the future of the organization is the multidimensional foreign policy of Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan, which can be regarded as one of the most important balancing elements strengthening the SCO’s international legitimacy. It can also be concluded that the relations simultaneously developed by Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan with the European Union, China, Russia, and the United States contribute to the perception that the SCO can function as a platform for dialogue and economic cooperation rather than one driven by geopolitical competition.
In this context, it can be predicted that the future success of the organization will also be directly related to whether and to what extent its members will adopt the balanced and multidimensional diplomatic approach represented by Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan instead of confrontational rhetoric.
Sağlam, Ahmet (2026), “Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan’s Multidimensional Foreign Policy and the Future of the Shanghai Cooperation Organisation, Uzdaily 14.08.2026, https://www.uzdaily.uz/en/uzbekistan-kazakhstan-and-kyrgyzstans-multidimensional-foreign-policy-and-the-future-of-the-shanghai-cooperation-organisation/
Sağlam, Ahmet (2026), “Uzbekistan, Kazakhstan, and Kyrgyzstan’s Multidimensional Foreign Policy and the Future of the Shanghai Cooperation Organisation, Eureporter, 17.08.2026, https://www.eureporter.co/world/kyrgyzstan/2026/08/17/uzbekistan-kazakhstan-and-kyrgyzstans-multidimensional-foreign-policy-and-the-future-of-the-shangai-cooperation-organization/