Orta Asya–Japonya İlişkilerinde Yeni Dönem: CA+JAD Tokyo Zirvesi

Orta Asya–Japonya İlişkilerinde Yeni Dönem: CA+JAD Tokyo Zirvesi

“Orta Asya artı Japonya” Diyaloğu Zirvesi (Central Asia plus Japan Dialogue – CA+JAD) kapsamında liderler düzeyinde düzenlenen ilk zirve, 20 Aralık 2025 tarihinde Tokyo’da gerçekleştirilmiştir. Bu zirve, Japonya ile Orta Asya devletleri arasındaki ilişkilerin kurumsal çerçevesinin devlet başkanları seviyesine taşınması açısından önemli bir dönüm noktası niteliği taşımaktadır.

Japonya Başbakanı Sanae Takaichi’nin ev sahipliğinde düzenlenen zirveye; Kazakistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Kırgız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Tacikistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İmamali Rahman, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhammedov ve Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev katılmıştır.

Japonya, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Orta Asya ülkeleriyle “Orta Asya + 1” formatında düzenli diyalog mekanizması başlatan ilk ülke olmuştur. Bu çerçevede 2004 yılında Astana’da ilk kez “Orta Asya + Japonya Diyaloğu” adıyla dışişleri bakanları düzeyinde bir toplantı gerçekleştirilmiş ve bu format uzun yıllar boyunca bakanlar seviyesinde sürdürülmüştür. 2025 yılı Aralık ayında gerçekleştirilen Tokyo Zirvesi ise bu sürecin devlet başkanları düzeyine taşınması bakımından yapısal bir dönüşümü ifade etmektedir.

Zirve kapsamında Japonya ile Orta Asya ülkeleri arasında kamu ve özel sektör aktörlerinin katılımıyla çok sayıda ikili iş birliği belgesi imzalanmıştır. Bu belgeler; siyasi diyalog, ekonomi ve ticaret, enerji, altyapı, tarım, çevre, dijitalleşme, eğitim, sağlık, bilim, yapay zekâ ve teknoloji ile afet yönetimi gibi geniş bir alan yelpazesini kapsamaktadır. İmzalanan belgeler, Japonya’nın Orta Asya’ya yönelik çok boyutlu ve sektörler arası bir strateji izlediğini göstermektedir.

Zirveye katılan ülkelerle Japonya arasında yapılan anlaşmalar ülke bazında değerlendirildiğinde;

Kazakistan ile Japonya arasında ticaret ve ekonomi, enerji (nükleer dâhil), çevre, tarım, ulaştırma, dijitalleşme, eğitim ve bilim alanlarında iş birliği belgeleri imzalanmış; özellikle enerji, nükleer teknoloji ve sanayi yatırımları öne plana çıkmıştır.

Kırgızistan ile Japonya arasındaki anlaşmalar çifte vergilendirmenin önlenmesi, enerji altyapısı, sağlık, eğitim, afet ve uzay teknolojileri alanlarına odaklanmış; altyapı projeleri ile insan kaynağının geliştirilmesi öncelikli alanlar olarak dikkat çekmiştir.

Özbekistan ile imzalanan belgeler stratejik ortaklık, yenilenebilir enerji, sağlık, tarım, su yönetimi, dijitalleşme, eğitim ve sanayi alanlarını kapsarken; enerji, sağlık ve yükseköğretim projeleri ön plana çıkmıştır.

Tacikistan ile Japonya arasındaki iş birliği; yatırımların korunması, enerji altyapısı, tarım, ulaştırma, uydu ve iklim izleme teknolojileri ile eğitim alanlarında yoğunlaşmış; özellikle elektrik altyapısı ile afet ve iklim izleme projeleri belirginleşmiştir.

Türkmenistan ile Japonya arasında imzalanan anlaşmalar ise enerji, petrokimya, ulaştırma, bankacılık, dijital teknolojiler ve yükseköğretim alanlarını kapsamış; doğal gaz ve petrokimya projeleri temel belirleyici alanlar olmuştur.

Bu ikili iş birliği alanlarının ötesinde, zirvenin bölgesel açıdan en önemli çıktılarından biri Japonya Başbakanı Sanae Takaichi’nin “Orta Asya + Japonya Tokyo Girişimi”ni ilan etmesidir. Bu girişim, Orta Asya ülkeleri bağlamında değerlendirildiğinde Orta Asya ülkelerinin sanayi gelişimlerini Japonya’nın teknolojik ve kurumsal desteğiyle çeşitlendirmelerinde önemli bir adım olarak değerlendirilebilinir.   

Son dönemde Çin’in Orta Asya’nın sanayi gelişiminde merkezi bir aktör hâline gelmesi, bölge ülkelerinin dış ekonomik bağımlılıklarını artıran bir unsur olarak öne plana çıkmaktadır. Bu bağlamda Japonya ile Orta Asya devletleri arasında geliştirilecek sanayi iş birliği projeleri, Çin’e olan yapısal bağımlılığı azaltma potansiyeli taşımakta; sanayi başta olmak üzere bölgesel güç dengesinin daha dengeli bir yapıya kavuşmasına katkı sunmaktadır.

Japonya’nın bu zirveyle bölgeye kazandırdığı bir diğer stratejik denge unsuru ise kritik minerallerin değerlendirilmesi sürecinde ABD ve Çin’in ardından Japonya’nın da alternatif bir ortak olarak öne plana çıkmasıdır. Bu durum, kritik mineraller açısından Orta Asya için yeni bir çeşitlenme ve pazarlık alanı yaratmakta olup, bölge için önemli bir dönüm noktası olarak değerlendirilebilir. Nitekim zirveye katılan Orta Asya ülkeleri, başta “Orta Asya + Japonya Tokyo Girişimi” olmak üzere kritik mineraller gibi alanlardaki iş birliği hedeflerinden duydukları memnuniyeti açık bir şekilde ifade etmişlerdir.

Zirveye damga vuran bir diğer unsur ise Uygur Türkçesi ve Özbek Türkçesinin diplomatik düzeyde görünürlük kazanması olmuştur.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Japonya’da havalimanında Uygur asıllı ve Özbek kökenli Japonya Dışişleri Bakan Yardımcısı Arfiya Eri tarafından karşılanmıştır. Arfiya Eri’nin sosyal medya hesabından retweet ettiği görüntülere göre, Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in Japonya Dışişleri Bakan Yardımcısı Arfiya Eri tarafından Uygur Türkçesiyle selamlandığı görülmüştür. Mirziyoyev’in bu selamlamayı anlayarak Arfiya Eri ile sıcak bir sohbet gerçekleştirmesi zirvenin sembolik boyutunu güçlendirmiştir. Ayrıca Japonya Dışişleri Bakan Yardımcısı Arfiya Eri’nin yine sosyal medya hesabında retweet ettiği görüntülerin başlığına bakıldığında Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in Japonya Dış İşleri Bakan Yardımcısı Arfiya Eri’ye “Sizinle Gurur Duyuyorum” ifadesinin yer aldığı görülmüştür.

Son yıllarda Japonya siyasetinde öne çıkan Uygur asıllı ve Özbek kökenli siyasetçi Arfiya Eri’nin, Japonya ile Türk-İslam dünyası arasındaki ilişkilerde sembolik ve pratik düzeyde bir köprü rolü üstlendiği; bu konumunun da giderek daha da pekiştirdiği görülmektedir.

A New Era in Central Asia–Japan Relations: The CA+JAD Tokyo Summit

The first leaders-level summit held within the framework of the “Central Asia plus Japan” Dialogue Summit (Central Asia plus Japan Dialogue – CA+JAD) took place in Tokyo on December 20, 2025. This summit represents an important turning point in terms of elevating the institutional framework of relations between Japan and the Central Asian states to the level of heads of state.

Hosted by Japanese Prime Minister Sanae Takaichi, the summit was attended by President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev, President of the Kyrgyz Republic Sadyr Japarov, President of the Republic of Tajikistan Emomali Rahmon, President of Turkmenistan Serdar Berdimuhamedov, and President of the Republic of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev.

Following the dissolution of the Soviet Union, Japan became the first country to initiate a regular dialogue mechanism with the Central Asian countries in the “Central Asia + 1” format. In this context, the first meeting at the foreign ministers’ level was held in Astana in 2004 under the name “Central Asia + Japan Dialogue,” and this format was maintained at the ministerial level for many years. The Tokyo Summit held in December 2025 represents a structural transformation by elevating this process to the level of heads of state.

Within the scope of the summit, numerous bilateral cooperation documents were signed between Japan and the Central Asian countries with the participation of public and private sector actors. These documents cover a broad range of areas, including political dialogue, economy and trade, energy, infrastructure, agriculture, environment, digitalization, education, health, science, artificial intelligence and technology, as well as disaster management. The signed documents demonstrate that Japan is pursuing a multidimensional and cross-sectoral strategy toward Central Asia.

When the agreements signed between Japan and the participating countries are evaluated on a country-by-country basis:

Between Kazakhstan and Japan, cooperation documents were signed in the fields of trade and economy, energy (including nuclear), environment, agriculture, transportation, digitalization, education, and science; energy, nuclear technology, and industrial investments stood out in particular.

The agreements between Kyrgyzstan and Japan focused on the prevention of double taxation, energy infrastructure, health, education, disaster management, and space technologies; infrastructure projects and the development of human capital emerged as priority areas.

The documents signed with Uzbekistan covered strategic partnership, renewable energy, health, agriculture, water management, digitalization, education, and industry; energy, health, and higher education projects came to the fore.

Cooperation between Tajikistan and Japan concentrated on investment protection, energy infrastructure, agriculture, transportation, satellite and climate monitoring technologies, and education; electricity infrastructure as well as disaster and climate monitoring projects became particularly prominent.

The agreements signed between Turkmenistan and Japan covered energy, petrochemicals, transportation, banking, digital technologies and higher education; natural gas and petrochemical projects constituted the main determining areas.

Beyond these bilateral cooperation areas, one of the most important regional outcomes of the summit was the announcement by Japanese Prime Minister Sanae Takaichi of the “Central Asia + Japan Tokyo Initiative.” When evaluated in the context of the Central Asian countries, this initiative can be considered an important step in diversifying the industrial development of Central Asian countries through Japan’s technological and institutional support.

In recent years, China’s emergence as a central actor in the industrial development of Central Asia has come to the forefront as a factor increasing the region’s external economic dependencies. In this context, industrial cooperation projects to be developed between Japan and the Central Asian states carry the potential to reduce structural dependence on China and contribute to a more balanced regional power structure, particularly in the industrial sphere.

Another strategic balancing element that Japan has brought to the region through this summit is Japan’s emergence as an alternative partner, alongside the United States and China, in the process of evaluating critical minerals. This situation creates a new area of diversification and negotiation for Central Asia in terms of critical minerals and can be considered an important turning point for the region. Indeed, the Central Asian countries participating in the summit clearly expressed their satisfaction with the cooperation goals in areas such as critical minerals, particularly within the framework of the “Central Asia + Japan Tokyo Initiative.”

Another element that left its mark on the summit was the increased diplomatic-level visibility of the Uyghur Turkic language and Uzbek Turkic language.

President of Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev was welcomed at the airport in Japan by Japan’s Deputy Minister for Foreign Affairs Arfiya Eri, who is of Uyghur origin and Uzbek descent. According to the footage retweeted from Arfiya Eri’s social media account, President Mirziyoyev was seen being greeted in the Uyghur Turkic language by Deputy Foreign Minister Arfiya Eri. Mirziyoyev’s understanding of this greeting and engaging in a warm conversation with Arfiya Eri strengthened the symbolic dimension of the summit. Furthermore, when examining the title of the footage retweeted on Arfiya Eri’s social media account, it was observed that President Mirziyoyev said to Deputy Foreign Minister Arfiya Eri, “I Am Proud of You.”

In recent years, it has been observed that Arfiya Eri, a politician of Uyghur origin and Uzbek descent who has become prominent in Japanese politics, has assumed a bridge role at both symbolic and practical levels in relations between Japan and the Turkic-Islamic world, and that this position has been increasingly reinforced.

Ahmet Sağlam / Ankara / 27.12.2025 

Новый этап в отношениях Центральной Азии и Японии: Токийский саммит CA+JAD

Первый саммит на уровне лидеров, проведённый в рамках Диалога «Центральная Азия плюс Япония» (Central Asia plus Japan Dialogue – CA+JAD), состоялся 20 декабря 2025 года в Токио. Данный саммит представляет собой важную веху с точки зрения повышения институциональной основы отношений между Японией и государствами Центральной Азии до уровня глав государств.

Саммит, прошедший под председательством премьер-министра Японии Санаэ Такаити, посетили Президент Республики Казахстан Касым-Жомарт Токаев, Президент Кыргызской Республики Садыр Жапаров, Президент Республики Таджикистан Эмомали Рахмон, Президент Туркменистана Сердар Бердымухамедов и Президент Республики Узбекистан Шавкат Мирзиёев.

После распада Советского Союза Япония стала первой страной, инициировавшей регулярный механизм диалога с государствами Центральной Азии в формате «Центральная Азия + 1». В этом контексте в 2004 году в Астане впервые была проведена встреча на уровне министров иностранных дел под названием «Диалог Центральная Азия + Япония», и данный формат на протяжении многих лет сохранялся на министерском уровне. Токийский саммит, состоявшийся в декабре 2025 года, отражает структурную трансформацию данного процесса за счёт его вывода на уровень глав государств.

В рамках саммита между Японией и странами Центральной Азии при участии государственных и частных акторов было подписано множество двусторонних документов о сотрудничестве. Эти документы охватывают широкий спектр сфер, включая политический диалог, экономику и торговлю, энергетику, инфраструктуру, сельское хозяйство, охрану окружающей среды, цифровизацию, образование, здравоохранение, науку, искусственный интеллект и технологии, а также управление чрезвычайными ситуациями. Подписанные документы демонстрируют, что Япония реализует в отношении Центральной Азии многомерную и межсекторную стратегию.

При оценке соглашений, подписанных между Японией и странами-участницами саммита, по отдельным государствам:

Между Казахстаном и Японией были подписаны документы о сотрудничестве в сферах торговли и экономики, энергетики (включая ядерную), экологии, сельского хозяйства, транспорта, цифровизации, образования и науки; при этом особое внимание было уделено энергетике, ядерным технологиям и промышленным инвестициям.

Соглашения между Кыргызстаном и Японией были сосредоточены на предотвращении двойного налогообложения, энергетической инфраструктуре, здравоохранении, образовании, управлении чрезвычайными ситуациями и космических технологиях; приоритетными направлениями стали инфраструктурные проекты и развитие человеческого капитала.

Документы, подписанные с Узбекистаном, охватывают стратегическое партнёрство, возобновляемую энергетику, здравоохранение, сельское хозяйство, управление водными ресурсами, цифровизацию, образование и промышленность; на первый план вышли проекты в сфере энергетики, здравоохранения и высшего образования.

Сотрудничество между Таджикистаном и Японией сосредоточено на защите инвестиций, энергетической инфраструктуре, сельском хозяйстве, транспорте, спутниковых и климатических мониторинговых технологиях, а также образовании; особенно выделились проекты в области электроэнергетической инфраструктуры, а также мониторинга стихийных бедствий и климата.

Соглашения, подписанные между Туркменистаном и Японией, охватывают энергетику, нефтехимию, транспорт, банковский сектор, цифровые технологии и высшее образование; ключевыми направлениями стали проекты в области природного газа и нефтехимии.

Помимо этих двусторонних направлений сотрудничества, одним из наиболее значимых региональных итогов саммита стало объявление премьер-министром Японии Санаэ Такаити «Токийской инициативы Центральная Азия + Япония». В контексте государств Центральной Азии данную инициативу можно рассматривать как важный шаг в диверсификации их промышленного развития при технологической и институциональной поддержке Японии.

В последние годы превращение Китая в центрального актора промышленного развития Центральной Азии выдвигается на первый план как фактор, усиливающий внешнюю экономическую зависимость стран региона. В этом контексте проекты промышленного сотрудничества, которые будут развиваться между Японией и государствами Центральной Азии, обладают потенциалом снижения структурной зависимости от Китая и способствуют формированию более сбалансированной региональной структуры сил, прежде всего в промышленной сфере.

Ещё одним стратегическим элементом баланса, который Япония привнесла в регион посредством данного саммита, стало выдвижение Японии в качестве альтернативного партнёра наряду с Соединёнными Штатами и Китаем в процессе освоения и оценки критически важных полезных ископаемых. Данная ситуация создаёт для Центральной Азии новые возможности диверсификации и переговорного манёвра в сфере критических минералов и может рассматриваться как важный переломный момент для региона. Действительно, страны Центральной Азии, принявшие участие в саммите, открыто выразили удовлетворение целями сотрудничества в таких областях, как критические минералы, прежде всего в рамках «Токийской инициативы Центральная Азия + Япония».

Ещё одним элементом, оставившим заметный след на саммите, стало повышение дипломатической видимости уйгурского тюркского и узбекского тюркского языков.

Президент Узбекистана Шавкат Мирзиёев был встречен в аэропорту Японии заместителем министра иностранных дел Японии Арфией Эри, имеющей уйгурское происхождение и узбекские корни. Согласно видеоматериалам, ретвитнутым с аккаунта Арфии Эри в социальных сетях, Президент Мирзиёев был приветствован заместителем министра иностранных дел Японии Арфией Эри на уйгурском тюркском языке. То, что Мирзиёев понял это приветствие и провёл тёплую беседу с Арфией Эри, усилило символическое значение саммита. Кроме того, при рассмотрении заголовка видеоматериалов, ретвитнутых на странице Арфии Эри в социальных сетях, было отмечено, что Президент Мирзиёев сказал заместителю министра иностранных дел Японии Арфии Эри фразу: «Я горжусь вами».

В последние годы наблюдается, что Арфия Эри — политик уйгурского происхождения и узбекских корней, выдвинувшаяся на передний план в японской политике, — выполняет роль моста между Японией и тюрко-исламским миром как на символическом, так и на практическом уровне, и что данная позиция постепенно становится всё более устойчивой.

Ахмет Саглам / Анкара / 27.12.2025

 

Our article titled “A New Era in Central Asia–Japan Relations: The CA+JAD Tokyo Summit” — Global and Regional Assessment has been published in Uzdaily. Click the link below to read the full article on Uzdaily

Перейдите по ссылке ниже, чтобы прочитать полный текст статьи на сайте UzDaily.

“Orta Asya–Japonya İlişkilerinde Yeni Dönem: CA+JAD Tokyo Zirvesi” Üzerine Küresel ve Bölgesel Değerlendirme başlıklı analizimiz, Kerkük Gazetesi’nde Türkiye Türkçe’ si olarak yayınlanmıştır! Yazının tamamını okumak için bu bağlantıyı tıklayabilirsiniz:

Our article titled “Is Japan becoming the new strategic counterweight to China in Central Asia?” has been published in NewsAz. Click the link below to read the full article on NewsAz:

Our analysis titled ‘A New Era in Central Asia–Japan Relations: The CA+JAD Tokyo Summit’ has been published in AzeMedia in Azerbaijan. You can access the relevant analysis by clicking on this link.