Türkmenistan, Azerbaycan ve Özbekistan Zirvesi, Kazakistan’ın Kırgızistan Ziyareti ve Yeni İpek Yolu
22 Ağustos 2025 tarihinde Türkmenistan’ın Avaza Turizm Bölgesi’nde, “Türkmenistan-Azerbaycan-Özbekistan” liderlerinin katılımıyla üçlü zirve düzenlenmiştir. Zirve, Türkmenistan halkının Millî Lideri ve Türkmenistan Halk Maslahatı Başkanı Gurbangulı Berdimuhamedov’un daveti üzerine, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev’in katılımlarıyla gerçekleştirilmiştir.
Zirvede kardeş ülkelerin liderleri arasında ticaret, ekonomi, ulaştırma, haberleşme, enerji ve insani yardım başta olmak üzere çok yönlü iş birliği konuları ele alınmıştır. Zirvenin gündemi değerlendirilecek olursa Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki barış anlaşmasının ardından açılması planlanan Zengezur Koridoru (yeni adıyla “Trump Koridoru”) üzerine altyapı çalışmaları ve iş birliği protokollerinin görüşülmesi olmuştur. Bu kapsamda üç ülkenin ulaştırma bakanlıkları arasında lojistik ve ulaştırma iş birliğinin geliştirilmesine yönelik anlaşmalar imzalanmıştır. Ayrıca Türkmenistan ile Azerbaycan arasında hava taşımacılığının geliştirilmesine dair mutabakat zaptı, Türkmenistan ile Özbekistan arasında ise gemi inşa ve sivil havacılık alanlarında iş birliği anlaşmaları imzalanmıştır.
Zirvede, Çin’i Güney Asya, Orta Doğu ve Avrupa’ya bağlayacak sürdürülebilir ve etkin bir kıtalararası güzergâhın oluşturulacağına dair güven dile getirilmiş, Çin-Özbekistan demiryolu inşasının başladığını ifade edilmiştir. Azerbaycan tarafı yeni kargo akışlarının Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan’daki mevcut altyapının etkin kullanımını hedeflediğini vurgulamıştır. Bu bağlamda Türkmenbaşı ve Bakü limanlarının kapasitesinin artırılması, modern lojistik altyapısının oluşturulması, koordineli tarife politikalarının uygulanması, prosedürlerin dijitalleştirilmesi ve kargo kontrolünün sağlanması gibi hususlar üzerinde durulmuştur. Özbekistan tarafı ise, işletmelerin kilit pazarlara en kısa ve en avantajlı şekilde ulaşabilmesi amacıyla yük tarifelerini karşılıklı olarak düşürmeye hazır olduğunu açıklamıştır. Ayrıca, Hazar Denizi üzerinden yük taşımacılığı için feribot kapasitesini geliştirme niyetini dile getirmiştir.
Enerji güvenliği bağlamında iş birliğinin derinleştirilmesi ve enerji kaynaklarının üçüncü ülkelere ihracatına yönelik koridorların geliştirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bu çerçevede Avrupa’ya “yeşil enerji” tedarikine ilişkin projeler umut verici olarak değerlendirilmiştir. Geleneksel enerji kaynakları bakımından ise Hazar havzasındaki sahalarda jeolojik araştırma ve geliştirme alanlarında iş birliği imkânlarının araştırılması önerilmiştir.
Ticaret hacminin artırılması da zirvenin öncelikli gündemlerinden biri olmuştur. Son yıllarda Özbekistan, Türkmenistan ve Azerbaycan arasındaki karşılıklı ticaret hacminin iki katına çıktığı, bu hacim içerisinde sanayi mallarının payının %40’a ulaştığı ifade edilmiştir. Bu da kardeş ülkelerin SSCB’den sonra birbirleriyle ticaretinin giderek artığının en güzel örneğini teşkil etmiştir.
Bölgesel bağlamda bakıldığında, son dönemde hem Avrupa Birliği (AB) hem de Çin, Orta Asya devletleriyle ardı ardına liderler zirveleri düzenlemiştir. Nitekim Çin, 18-19 Mayıs 2023 tarihlerinde Şian’da “C+C5” formatındaki ilk Çin-Orta Asya Zirvesi’ne ev sahipliği yapmış, bu toplantılar 2025 yılında Kazakistan’ın başkenti Astana’da düzenlenen ikinci zirve ile devam etmiştir. Benzer şekilde Avrupa Birliği ile Orta Asya’daki beş ülke (Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan) arasındaki ilk zirve, 4 Nisan 2025’te Özbekistan’ın Semerkant kentinde gerçekleştirilmiştir. Bu toplantılarda da ulaştırma ve lojistik konularına özel bir vurgu yapılmıştır.
AB ve Orta Asya Zirvesinin sonuç bildirgesine bakıldığında ise özetle şu hususlar öne çıkmıştır: “Çin’den başlayarak Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan ve Azerbaycan üzerinden Avrupa Birliği’ne uzanan modern İpek Yolu güzergâhı stratejik bir önem taşımaktadır. Bu hat, ulaştırma ve lojistik altyapılarının geliştirilmesi yoluyla hem bölgesel ticaret hacmini artırmakta hem de Avrasya’daki ekonomik entegrasyonu güçlendirmektedir. Orta Asya ülkeleri bu süreçte transit merkez konumuna gelirken, Avrupa ile Asya arasındaki mal ve enerji akışı daha güvenli ve hızlı bir şekilde sağlanmaktadır.” şeklide özetlenebilir.
Bu zirveler ve son olarak gerçekleştirilen Türkmenistan-Azerbaycan-Özbekistan Zirvesi genel olarak değerlendirildiğinde, Çin’den başlayarak Avrupa’ya uzanan Yeni İpek Yolu projesine Çin, ABD, AB, Türkiye ve Orta Asya devletlerinin yoğun bir hazırlık içinde olduğu görülmektedir. Bu çerçevede Türk devletleri, kendi aralarında bölgesel yol haritaları oluşturmakta; zaman zaman AB, Çin ve Türkiye ile bir araya gelerek hem bu yol haritalarını hem de kaydedilen ilerlemeyi değerlendirmektedir. ABD’nin ise Zengezur Koridoru’na “Trump Koridoru” ismi vererek projeye dahil olduğu görülmektedir. Ermenistan’ın ise ABD’nin garantörlüğünde bu sürece katılım gösterdiği gözlenmektedir. Önümüzdeki dönemde en kritik sorusu ise Rusya ve İran’ın bu süreçte nasıl bir pozisyon alacağı ve hangi stratejik adımları atacağıdır.
Türk devletleri açısından ise Yeni İpek Yolu’nun bölgesel bir kalkınma modeli olarak öne çıktığı görülmektedir. Özellikle Azerbaycan ile Ermenistan arasında kalıcı bir barışın tesis edilmesi, bölgenin dünyaya açılmasını engelleyen kara ve demir yolu bağımlılığı çıkmazını ortadan kaldıracaktır. Bununla birlikte Türk devletlerinin, SSCB döneminden miras kalan sorunları Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında barışçıl yollarla aşmaya başladıkları ve Türk devletlerinin birbirleriyle olan kardeşlik hukuku temelli ilişkilerinin pozitif yönde hızlı bir ivme kazandığı da görülmektedir.
Nitekim 22 Ağustos 2025 tarihinde Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in Kırgızistan’a gerçekleştirdiği resmî ziyarette birçok alanda iş birliği anlaşmaları imzalanmış; ayrıca Kazakistan ile Kırgızistan arasındaki karşılıklı ticaret hacminin 2030 yılına kadar üç milyar dolara çıkarılması hedeflenmiştir. Bu ziyaret kapsamında, Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, ülkesinin en yüksek devlet nişanı olan Altın Kartal Nişanını Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov’a takdim etmiştir.
Görüldüğü üzere, Türk devletleri SSCB’den miras kalan sorunlar giderek barışçıl yöntemlerle çözülürken, ticari ilişkiler de güçlenerek ilerlemektedir. Bu durum, Orta Asya’nın —gerçek adıyla Türkistan’ın— ekonomik olarak dünyaya açılmasını ve uluslararası ticaret stratejilerinde etkin bir aktör hâline gelmesini sağlamaktadır.
Ahmet Sağlam / 23.08.2025 / Ankara
Değerlendirme yazımız, İngilizce olarak Özbekistan basınında yayımlandı. Yazıya buradan ulaşabilirsiniz.
Turkmenistan, Azerbaijan, and Uzbekistan Summit, Kazakhstan’s Visit to Kyrgyzstan, and the New Silk Road
On August 22, 2025, a trilateral summit was held in the Avaza Tourism Zone of Turkmenistan with the participation of the leaders of Turkmenistan, Azerbaijan, and Uzbekistan. The summit was convened at the invitation of the National Leader of the Turkmen People and Chairman of the People’s Council of Turkmenistan, Gurbanguly Berdimuhamedov, with the attendance of Azerbaijani President Ilham Aliyev and Uzbek President Shavkat Mirziyoyev.
At the summit, the leaders of the fraternal countries addressed multifaceted cooperation in areas such as trade, economy, transportation, communications, energy, and humanitarian assistance. From the perspective of the summit’s agenda, discussions primarily focused on infrastructure projects and cooperation protocols regarding the planned opening of the Zangezur Corridor (recently renamed the “Trump Corridor”) following the peace agreement between Azerbaijan and Armenia. Within this framework, agreements were signed between the ministries of transport of the three countries to enhance cooperation in logistics and transportation. In addition, a memorandum of understanding on the development of air transport between Turkmenistan and Azerbaijan was signed, as well as agreements on shipbuilding and civil aviation between Turkmenistan and Uzbekistan.
Confidence was expressed that a sustainable and efficient transcontinental route linking China with South Asia, the Middle East, and Europe would be established, while it was announced that construction of the China–Uzbekistan railway had begun. The Azerbaijani side emphasized that new cargo flows would aim to maximize the effective use of existing infrastructure in Azerbaijan, Turkmenistan, and Uzbekistan. In this context, particular attention was given to increasing the capacity of the Turkmenbashi and Baku ports, establishing modern logistics infrastructure, implementing coordinated tariff policies, digitizing procedures, and ensuring cargo control. The Uzbek side declared its readiness to reduce freight tariffs reciprocally in order to enable businesses to reach key markets in the shortest and most advantageous way. Moreover, Uzbekistan expressed its intention to enhance ferry capacity for cargo transportation across the Caspian Sea.
In the context of energy security, the need to deepen cooperation and to develop corridors for the export of energy resources to third countries was highlighted. In this regard, projects related to the supply of “green energy” to Europe were considered promising. Concerning traditional energy resources, it was proposed to explore cooperation opportunities in geological research and development in the Caspian basin.
The expansion of trade volume was also one of the priority issues of the summit. It was stated that in recent years, the mutual trade volume among Uzbekistan, Turkmenistan, and Azerbaijan had doubled, with industrial goods accounting for 40 percent of this volume. This has been presented as the best example of the growing trade among the fraternal countries after the dissolution of the Soviet Union.
From a regional perspective, both the European Union (EU) and China have recently held consecutive summits with the Central Asian states. China hosted the first China–Central Asia Summit in Xi’an on May 18–19, 2023, in the “C+C5” format, followed by the second summit held in Astana, the capital of Kazakhstan, in 2025. Similarly, the first EU–Central Asia Summit was convened in Samarkand, Uzbekistan, on April 4, 2025, with the participation of the five Central Asian states (Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan, and Uzbekistan). These meetings also placed special emphasis on transportation and logistics.
The conclusions of the EU–Central Asia Summit may be summarized as follows: “The modern Silk Road route, stretching from China through Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Turkmenistan, and Azerbaijan to the European Union, carries strategic importance. By developing transport and logistics infrastructure, this route not only increases regional trade volume but also strengthens economic integration across Eurasia. While the Central Asian states emerge as transit hubs in this process, the flow of goods and energy between Europe and Asia is ensured in a safer and faster manner.”
In light of these summits and, most recently, the Turkmenistan–Azerbaijan–Uzbekistan Summit, it is evident that China, the United States, the EU, Turkey, and the Central Asian states are engaged in intensive preparations for the New Silk Road project extending from China to Europe. Within this framework, the Turkic states are formulating regional roadmaps among themselves and, at times, coming together with the EU, China, and Turkey to assess both these roadmaps and the progress made. The United States, by naming the Zangezur Corridor the “Trump Corridor,” appears to have entered the project, with Armenia also participating under U.S. guarantees. Looking ahead, the most critical question concerns the stance and strategic steps to be taken by Russia and Iran.
From the perspective of the Turkic states, the New Silk Road emerges as a model for regional development. In particular, the establishment of lasting peace between Azerbaijan and Armenia would eliminate the long-standing obstacles posed by land and railway dependency, which has hindered the region’s integration with the world. Moreover, it is observed that the Turkic states, under the framework of the Organization of Turkic States, have begun to overcome Soviet-era legacies through peaceful means, and that relations among them, based on fraternal bonds, have gained a rapid positive momentum.
Indeed, during his official visit to Kyrgyzstan on August 22, 2025, Kazakh President Kassym-Jomart Tokayev signed several cooperation agreements across various fields. Furthermore, it was announced that the mutual trade volume between Kazakhstan and Kyrgyzstan is targeted to reach three billion USD by 2030. In the course of this visit, President Tokayev conferred Kazakhstan’s highest state award, the Golden Eagle Order, upon Kyrgyz President Sadyr Japarov.
As observed, while the Turkic states continue to resolve Soviet-era issues through peaceful approaches, trade relations are also strengthening. This development facilitates the economic integration of Central Asia—more precisely, Turkistan—into the global economy and enables it to emerge as an influential actor in international trade strategies.
Ahmet Sağlam / August 23, 2025 / Ankara
Our assessment article has been published in the Uzbek press in English. You can access it by clicking here.
Türkmənistan, Azərbaycan və Özbəkistan Zirvəsi, Qazaxıstanın Qırğızıstana Səfəri və Yeni İpək Yolu
2025-ci il avqustun 22-də Türkmənistanın Avaza Turizm Bölgəsində “Türkmənistan-Azərbaycan-Özbəkistan” liderlərinin iştirakı ilə üçtərəfli zirvə keçirilmişdir. Zirvə Türkmənistan xalqının Milli Lideri və Türkmənistan Xalq Məsləhətinin Sədri Qurbanqulu Berdımuhammedovun dəvəti əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şövkət Mirziyoyevin iştirakı ilə baş tutmuşdur.
Görüşdə qardaş ölkələrin liderləri arasında ticarət, iqtisadiyyat, nəqliyyat, rabitə, enerji və humanitar əməkdaşlıq başda olmaqla çoxşaxəli əməkdaşlıq məsələləri müzakirə edilmişdir. Zirvənin gündəliyinin əsas istiqamətlərindən biri Azərbaycanla Ermənistan arasında imzalanması nəzərdə tutulan sülh müqaviləsindən sonra açılması planlaşdırılan Zəngəzur dəhlizi (yeni adı ilə “Tramp dəhlizi”) ilə bağlı infrastruktur layihələri və əməkdaşlıq protokollarının müzakirəsi olmuşdur. Bu çərçivədə üç ölkənin nəqliyyat nazirlikləri arasında logistika və nəqliyyat əməkdaşlığının inkişafına dair razılaşmalar imzalanmışdır. Bundan əlavə, Türkmənistan ilə Azərbaycan arasında hava daşımalarının inkişafına dair Anlaşma Memorandumu, Türkmənistan ilə Özbəkistan arasında isə gəmiqayırma və mülki aviasiya sahələrində əməkdaşlıq razılaşmaları imzalanmışdır.
Zirvə çərçivəsində, Çini Cənubi Asiya, Yaxın Şərq və Avropa ilə birləşdirəcək davamlı və səmərəli bir qitələrarası marşrutun formalaşacağına inam ifadə olunmuş və Çin-Özbəkistan dəmir yolunun inşasına başlandığı bildirilmişdir. Azərbaycan tərəfi yeni yük axınlarının Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistandakı mövcud infrastrukturun səmərəli istifadəsini hədəflədiyini vurğulamışdır. Bu kontekstdə Türkmənbaşı və Bakı limanlarının gücünün artırılması, müasir logistika infrastrukturunun yaradılması, əlaqələndirilmiş tarif siyasətinin tətbiqi, prosedurların rəqəmsallaşdırılması və yük nəzarətinin təmin edilməsi məsələləri diqqət mərkəzinə çəkilmişdir. Özbəkistan tərəfi isə müəssisələrin əsas bazarlara ən qısa və əlverişli şəkildə çıxışı məqsədilə yük tariflərini qarşılıqlı olaraq azaltmağa hazır olduğunu bəyan etmiş və Xəzər dənizi üzərindən yükdaşımalar üçün bərələrlə daşınma potensialının artırılacağına işarə etmişdir.
Enerji təhlükəsizliyi kontekstində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi və enerji resurslarının üçüncü ölkələrə ixracına yönəlmiş dəhlizlərin inkişaf etdirilməsi zərurəti qeyd olunmuşdur. Bu istiqamətdə Avropaya “yaşıl enerji” tədarükü ilə bağlı layihələr ümidverici hesab edilmişdir. Ənənəvi enerji resursları baxımından isə Xəzər hövzəsində yerləşən yataqlarda geoloji araşdırmalar və hasilat sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılması təklif olunmuşdur.
Ticarət dövriyyəsinin artırılması da zirvənin prioritet məsələlərindən olmuşdur. Son illərdə Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan arasındakı qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin iki dəfə artdığı və bu dövriyyədə sənaye məhsullarının payının 40%-ə çatdığı qeyd olunmuşdur. Bu fakt qardaş ölkələrin SSRİ-dən sonrakı dövrdə qarşılıqlı ticarətinin artmasının bariz göstəricisidir.
Regional müstəvidə nəzər yetirildikdə, son dövrlərdə həm Avropa İttifaqı (Aİ), həm də Çin Orta Asiya dövlətləri ilə ardıcıl liderlər zirvələri təşkil etmişdir. Belə ki, Çin 2023-cü il 18-19 may tarixlərində Sian şəhərində “C+C5” formatında ilk Çin-Orta Asiya Zirvəsinə ev sahibliyi etmiş, bu görüşlərin davamı kimi 2025-ci ildə Qazaxıstanın paytaxtı Astanada ikinci zirvə keçirilmişdir. Eyni zamanda, Avropa İttifaqı ilə Orta Asiyanın beş dövləti (Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan) arasında ilk zirvə 2025-ci il 4 aprel tarixində Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində baş tutmuşdur. Bu görüşlərdə də nəqliyyat və logistika məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilmişdir.
Aİ və Orta Asiya Zirvəsinin yekun bəyanatına nəzər salındıqda, ümumilikdə aşağıdakı məsələlər önə çıxmışdır: “Çindən başlayaraq Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Azərbaycan üzərindən Avropa İttifaqına qədər uzanan müasir İpək Yolu marşrutu strateji əhəmiyyətə malikdir. Bu xətt nəqliyyat və logistika infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi ilə həm regional ticarət dövriyyəsini artırır, həm də Avrasiya məkanında iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirir. Orta Asiya dövlətləri bu prosesdə tranzit mərkəzə çevrilir, Avropa ilə Asiya arasında mal və enerji axını daha təhlükəsiz və sürətli təmin edilir.”
Ümumilikdə, adıçəkilən zirvələr və son olaraq keçirilmiş Türkmənistan-Azərbaycan-Özbəkistan Zirvəsi göstərir ki, Çindən başlayaraq Avropaya uzanan Yeni İpək Yolu layihəsi istiqamətində Çin, ABŞ, Aİ, Türkiyə və Orta Asiya dövlətləri intensiv hazırlıq mərhələsindədir. Bu çərçivədə türk dövlətləri öz aralarında regional yol xəritələri formalaşdırır, zaman-zaman Aİ, Çin və Türkiyə ilə bir araya gələrək həm bu yol xəritələrini, həm də əldə edilən nəticələri müzakirə edirlər. ABŞ isə Zəngəzur dəhlizinə “Tramp dəhlizi” adını verərək layihəyə daxil olmuşdur. Ermənistanın da ABŞ-ın qarantlığı altında bu prosesdə iştirak etdiyi müşahidə olunmaqdadır. Qarşıdakı dövrdə ən mühüm sual isə Rusiya və İranın bu prosesdə hansı mövqe tutacağı və hansı strateji addımlar atacağı ilə bağlıdır.
Türk dövlətləri baxımından isə Yeni İpək Yolu regional inkişaf modeli kimi önə çıxır. Xüsusilə Azərbaycanla Ermənistan arasında davamlı sülhün təmin edilməsi regionun dünyaya açılmasını əngəlləyən quru və dəmir yolu asılılığı problemini aradan qaldıracaqdır. Bununla yanaşı, türk dövlətlərinin SSRİ dövründən miras qalan problemləri Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində sülh yolu ilə aradan qaldırmağa başlamaları və qardaşlıq hüququna əsaslanan münasibətlərin sürətlə müsbət istiqamətdə inkişaf etdiyi müşahidə olunur.
Nəticə etibarilə, 2025-ci il avqustun 22-də Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Qırğızıstana etdiyi rəsmi səfər zamanı müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq sazişləri imzalanmış və Qazaxıstanla Qırğızıstan arasında qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 2030-cu ilə qədər üç milyard dollara çatdırılması hədəflənmişdir. Həmçinin səfər çərçivəsində Prezident Tokayev ölkəsinin ən yüksək dövlət ordeni olan “Qızıl Qartal” ordenini Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarova təqdim etmişdir.
Göründüyü kimi, türk dövlətləri SSRİ-dən qalan problemləri getdikcə sülh vasitəsilə həll edir, iqtisadi və ticarət əlaqələri isə güclənməkdə davam edir. Bu isə Orta Asiyanın — gerçək adı ilə Türküstanın — iqtisadi baxımdan dünyaya açılmasına və beynəlxalq ticarət strategiyalarında təsirli aktora çevrilməsinə xidmət edir.
Ahmet Sağlam / 23.08.2025 / Ankara / www.saglamahmet.com